Có khi bạn không thật sự mất phương hướng, mà chỉ đã sống quá lâu theo kỳ vọng của người khác. Bài viết giúp bạn nhận ra đâu là điều mình muốn và đâu là điều mình đang cố đáp ứng.

Có nhiều người nhìn từ bên ngoài có vẻ rất ổn. Công việc ổn. Gia đình ổn. Cuộc sống không có biến cố lớn. Mọi thứ của họ đều đang đi theo một hướng khá hợp lý nhưng bên trong lại có một cảm giác khó gọi tên: mình đang sống một cuộc đời đúng, nhưng không chắc đó có phải là cuộc đời mình muốn.

Bạn vẫn đi làm mỗi ngày, vẫn hoàn thành những việc cần làm, vẫn trả lời những câu hỏi quen thuộc của người khác khi được hỏi về tương lai. Nhưng thỉnh thoảng, trong một buổi tối yên tĩnh nào đó hoặc một sáng cuối tuần không có việc gì gấp, một câu hỏi bất ngờ xuất hiện: “Nếu không cần làm ai hài lòng, mình sẽ chọn như thế nào?”

Câu hỏi ấy có thể khiến bạn im rất lâu. Bởi đôi khi, điều làm ta bối rối không phải là không có lựa chọn gì mà là đã có quá nhiều tiếng nói xung quanh đến mức không còn nghe rõ tiếng nói của chính mình.

Khi nào chúng ta bắt đầu sống theo điều người khác mong đợi?

Phần lớn chúng ta không lớn lên trong một khoảng trống. Ngay từ nhỏ, ta đã được nghe rất nhiều điều về một cuộc đời “nên có”: nên học giỏi, nên có nhiều thành tích, nên vào một trường tốt, nên có bằng cấp đẹp, nên có nghề ổn định, nên kết hôn đúng lúc đúng người, nên kiếm nhiều tiền, nên mua nhà, nên làm cha mẹ tự hào, nên trở thành một người có ích.

Những điều này không là hẳn sai bởi nhiều kỳ vọng đến từ tình thương và mong muốn bảo vệ. Cha mẹ muốn con mình ít vất vả. Người thân muốn ta có một cuộc đời an toàn. Xã hội cũng cần những chuẩn chung để vận hành.

Vấn đề chỉ xuất hiện khi những điều “nên” ấy dần trở thành những điều duy nhất ta được phép muốn.

Bạn chọn một ngành học vì mọi người nói ngành đó có tương lai, kiếm ra nhiều tiền. Bạn ở lại với một công việc vì ai cũng bảo bỏ đi là phí, bỏ đi thì sẽ chẳng có chỗ nào hơn thế. Bạn cố duy trì một mối quan hệ vì sợ bị đánh giá, phán xét. Bạn đặt mục tiêu mua nhà, lên chức, kiếm nhiều hơn không phải vì thật sự muốn, mà vì cảm giác nếu chưa đạt được thì mình đang thua kém.

Dần dần, ta có thể trở nên rất giỏi trong việc đáp ứng kỳ vọng nhưng lại rất vụng về khi trả lời câu hỏi: “Mình thật sự muốn gì?”

Sống theo kỳ vọng không phải lúc nào cũng dễ nhận ra

Nếu bị ép buộc một cách rõ ràng, ta thường dễ nhận ra. Nhưng phần khó hơn lại nằm ở những kỳ vọng đã được mình tiếp nhận từ rất lâu và đã trở thành một phần trong tư duy và hành động. Không ai bắt bạn phải thành công nhưng bạn thấy mình có lỗi khi chậm lại. Không ai yêu cầu bạn phải mạnh mẽ nhưng bạn rất khó nói rằng mình đang mệt.

Không ai bắt bạn phải lấy chồng, sinh con, mua nhà hay thăng tiến. Nhưng khi thấy người khác làm được những điều ấy, bạn bắt đầu cảm thấy mình có vấn đề. Lúc đó, kỳ vọng không còn đứng ngoài nữa. Nó đã trở thành một giọng nói bên trong và bạn lại tưởng đó là mong muốn của mình, nhưng đôi khi chỉ là điều đã nghe quá nhiều đến mức tin rằng mình phải muốn như vậy.

1. Bạn thường xuyên hỏi “Mình nên làm gì?” hơn là “Mình muốn gì?”

Một dấu hiệu khá rõ thể hiện ở cách bạn đặt câu hỏi cho chính mình.

• “Mình nên học gì?”
• “Mình nên làm nghề nào?”
• “Mình nên kết hôn chưa?”
• “Mình nên mua nhà lúc này không?”
• “Mình nên cố thêm hay nghỉ?”
• “Mình nên từ bỏ không?”

Chữ “nên” không có gì xấu. Nó giúp ta cân nhắc trách nhiệm và hậu quả. Nhưng nếu mọi quyết định đều bắt đầu bằng “nên”, cuộc sống rất dễ trở thành một chuỗi lựa chọn rất hợp lý nhưng hoàn toàn xa lạ.

Hãy thử đổi câu hỏi một chút.

• “Nếu không có ai đánh giá, mình sẽ chọn gì?”
• “Nếu không cần chứng minh điều gì, mình muốn sống thế nào?”
• “Nếu không cần chạy theo mốc thời gian của người khác, điều gì phù hợp với mình lúc này?”

Bạn chưa cần trả lời ngay. Chỉ cần nhận ra sự khác biệt giữa hai cách hỏi đã là một bước quan trọng.

2. Bạn đạt được điều từng nghĩ mình muốn nhưng không thấy vui như tưởng tượng

Có một kiểu hụt hẫng rất đặc biệt: cuối cùng cũng đạt được mục tiêu nhưng bên trong lại không có cảm giác như mình đã chờ đợi.

• Bạn được thăng chức nhưng chỉ thấy mệt hơn.
• Bạn mua được thứ từng ao ước nhưng niềm vui lại trôi qua rất nhanh.
• Bạn bước vào một mối quan hệ “đúng chuẩn” mà mình đặt ra nhưng không thấy bình yên.
• Bạn hoàn thành một mục tiêu lớn, mọi người chúc mừng, còn bạn chỉ nghĩ: “Rồi sao nữa?”

Những điều này không có nghĩa thành tựu bạn đạt được ấy là vô nghĩa nhưng nó có thể là một tín hiệu rằng mục tiêu đó chưa chắc xuất phát hoàn toàn từ mong muốn của bạn.

Có những mục tiêu được xây từ nhu cầu được công nhận, có những lựa chọn đến từ nỗi sợ bị bỏ lại và có những thành tựu ta theo đuổi vì nghĩ rằng khi đạt được, mình sẽ trở thành một người đủ tốt.

Khi mục tiêu đến từ việc mình cần phải chứng minh giá trị, đạt được nó thường chỉ mang lại cảm giác nhẹ nhõm ngắn hạn, chứ không hẳn là sự thỏa mãn sâu.

3. Bạn rất sợ làm người khác thất vọng

Có người không sợ thất bại bằng nỗi sợ khiến người khác thất vọng. Họ có thể chịu đựng một công việc không phù hợp với bản thân mình trong nhiều năm chỉ vì cha mẹ từng tự hào về nó. Theo thời gian họ ngại thay đổi hướng đi vì sợ người khác nghĩ mình thiếu kiên trì. Họ nhận thêm trách nhiệm dù đã quá tải vì không muốn bị xem là ích kỷ.

Khi nỗi sợ làm người khác thất vọng quá lớn, ta dễ đánh đổi nhu cầu của mình để giữ hình ảnh một người “đúng”. Nhưng có một điều khá khó chịu mà bạn cần phải thừa nhận: bạn không thể sống một đời hoàn toàn theo mình muốn mà không có lúc khiến ai đó thất vọng. Bởi người khác có kỳ vọng của họ còn bạn có cuộc đời của mình.

Trưởng thành không phải là không quan tâm đến cảm xúc của người khác. Trưởng thành là biết lắng nghe họ nhưng vẫn giữ quyền quyết định cho mình.

4. Bạn thường so sánh tiến độ sống của mình với người khác

Một người bạn vừa mua nhà. Một người khác được thăng chức. Có người kết hôn, có người mở công ty, có người đi du học. Bạn nhìn thấy những cột mốc ấy xung quanh mình và bất chợt cảm thấy mình chậm.

Nhưng chậm so với ai?

Cuộc sống hiện đại tạo ra một bảng xếp hạng vô hình. Mỗi người đang sống một hoàn cảnh khác nhau, nhưng chúng ta lại liên tục dùng thành quả của người khác để đánh giá mình. Khi so sánh đủ lâu, bạn rất dễ theo đuổi những thứ mình chưa từng thật sự muốn.

Bạn mua nhà vì mọi người đều mua. Bạn cố thăng tiến vì bạn bè đã lên chức. Bạn nghĩ mình phải lập gia đình vì những người cùng tuổi đã có con. Rồi một ngày, bạn có thể đạt được tất cả nhưng vẫn thấy thiếu một điều gì đó.

Điều thiếu không nhất thiết là một thành tựu mới. Đó có thể là cảm giác mình đang sống một cuộc đời do chính mình lựa chọn.

5. Bạn khó nói “không” ngay cả khi trong lòng không muốn

Khi sống quá lâu để đáp ứng kỳ vọng, ta thường mất dần khả năng từ chối.

• Bạn nhận thêm việc dù đang quá tải.
• Bạn tham gia một cuộc gặp dù bản thân rất cần nghỉ.
• Bạn đồng ý với một kế hoạch vì sợ người khác buồn.
• Bạn đi theo một hướng dù bên trong đã muốn dừng từ lâu.

Mỗi lần như vậy có thể chỉ là một quyết định nhỏ nhưng hàng trăm quyết định nhỏ ấy lại có thể tạo thành một cuộc đời.

Nói “không” không có nghĩa là ích kỷ mà đó là cách ta bảo vệ một phần thời gian, năng lượng và quyền lựa chọn của mình. Có những lúc, hiểu mình không bắt đầu bằng một quyết định lớn. Nó bắt đầu bằng việc nhận ra điều mình không còn muốn tiếp tục.

6. Bạn luôn bận nhưng hiếm khi cảm thấy sống động

Có một khác biệt rất lớn giữa bận rộn và sống có ý nghĩa.

Bạn có thể kín lịch từ sáng đến tối. Công việc liên tục từ ngày này qua ngày khác. Tin nhắn báo liên tục. Cuộc hẹn liên tục. Mục tiêu cũng liên tục.

Nhưng khi được hỏi “Điều gì gần đây khiến bạn thật sự thấy vui?”, bạn lại im lặng vì không biết trả lời như thế nào. Đây không phải là chuyện phải sống chậm hay bỏ hết trách nhiệm. Một cuộc đời thực tế luôn có những việc không thú vị nhưng vẫn cần làm.

Điều đáng chú ý là khi hầu hết thời gian của bạn đều dành cho những việc “phải”, còn những điều “muốn” gần như biến mất. Nếu điều này kéo dài, bạn có thể vẫn vận hành rất tốt nhưng cảm giác kết nối với cuộc sống ngày càng ít đi.

Vì sao rất khó biết đâu là điều mình thật sự muốn?

Bởi mong muốn của con người không tồn tại tách biệt khỏi môi trường sống của họ.

Bản thân ta luôn phải chịu ảnh hưởng từ gia đình, văn hóa, lối sống, trải nghiệm, tài chính, trách nhiệm và những người mình yêu thương. Vì vậy, mục tiêu không phải là loại bỏ mọi ảnh hưởng bên ngoài rồi tìm ra một “con người thật” tinh khiết nào đó. Thực tế không vận hành đơn giản như vậy.

Điều cần làm là cần phân biệt rõ hơn giữa ba thứ: điều mình thật sự muốn, điều mình lựa chọn vì trách nhiệm và điều mình làm chỉ vì sợ bị đánh giá.

Có những việc bạn không thích nhưng vẫn chọn làm vì đó là trách nhiệm mình tự nguyện nhận. Điều đó hoàn toàn khác với việc sống theo kỳ vọng của người khác hay của xã hội.

Ví dụ, bạn có thể không thích chăm sóc cha mẹ lúc khó khăn nhưng vẫn lựa chọn làm vì tình thương và giá trị sống của mình. Đó vẫn là lựa chọn của bạn.

Vấn đề nằm ở chỗ bạn không biết mình đang lựa chọn hay chỉ đang phục tùng một khuôn mẫu.

Một cách đơn giản để phân biệt mong muốn và kỳ vọng

Hãy thử lấy một mục tiêu hiện tại của bạn và viết ra.

Ví dụ: “Tôi muốn thăng chức.” Sau đó hỏi lần lượt:

• “Tại sao điều này quan trọng với mình?”
• “Nếu không ai biết mình đạt được nó, mình có còn muốn không?”
• “Nếu không đạt được, điều mình sợ nhất là gì?”
• “Nếu bỏ mục tiêu này, mình sợ người khác nghĩ gì về mình?”
• “Điều gì trong mục tiêu này thật sự làm mình thấy hứng thú?”

Những câu hỏi này không nhằm mục đích chứng minh mục tiêu đó đúng hay sai. Có thể sau khi nhìn lại, bạn vẫn muốn thăng chức nhưng khi ấy, bạn sẽ hiểu rõ hơn mình đang làm điều đó vì muốn phát triển, muốn có thu nhập tốt hơn, muốn có ảnh hưởng lớn hơn hay chỉ đang cố chứng minh mình không thua kém.

Sự khác biệt nằm ở chỗ bạn biết lý do của mình.

Đừng vội bỏ tất cả chỉ để chứng minh rằng mình đang sống cho mình

Khi nhận ra mình đã chịu ảnh hưởng từ kỳ vọng, một phản ứng dễ gặp là muốn thay đổi thật mạnh như:bỏ việc, rời một mối quan hệ, đi đâu đó thật xa hay bắt đầu lại.

Nhưng sống theo mình không có nghĩa là luôn chọn điều trái ngược với kỳ vọng của người khác. Nếu làm vậy, bạn vẫn đang để người khác quyết định, chỉ là theo chiều ngược lại.

Điều quan trọng không phải là bạn chống lại tất cả mà là hiểu mình đủ rõ để biết điều gì muốn giữ, điều gì cần thay đổi và điều gì không còn phù hợp.

Có những kỳ vọng của gia đình rất hợp với giá trị của bạn, có những lời khuyên của người khác thật sự hữu ích vào thời điểm bạn cần và cũng có những trách nhiệm bạn vẫn muốn tiếp tục.

Sống đúng với mình không phải là từ chối mọi ảnh hưởng. Đó là quyền được lựa chọn sau khi đã nhìn rõ.

Bạn không cần tìm ra “ước mơ lớn” ngay lập tức

Khi bắt đầu nhìn lại cuộc sống, nhiều người lại tự tạo thêm một áp lực mới đó là: phải cố gắng tìm ra đam mê, sứ mệnh to lớn hoặc một hướng đi thật rõ.

Không cần.

Có những giai đoạn, câu hỏi “Mình muốn gì trong đời?” quá lớn. Bạn có thể bắt đầu nhỏ hơn.

• “Hôm nay điều gì làm mình thấy dễ chịu?”
• “Việc nào đang lấy quá nhiều năng lượng?”
• “Có điều gì mình làm chỉ vì sợ bị đánh giá?”
• “Có việc gì mình muốn thử dù chưa biết nó sẽ dẫn tới đâu?”
• “Có điều gì mình đã muốn dừng từ lâu?”

Những câu trả lời nhỏ sẽ dần tạo thành một bức tranh lớn hơn. Hiểu mình không phải một lần ngồi xuống rồi tìm ra chân lý. Nghe lớn lao quá. Hiều mình là quá trình liên tục quan sát cách mình phản ứng, lựa chọn, vui, mệt, tránh né và thay đổi.

Có thể bạn chưa mất phương hướng, bạn chỉ đang đi theo một hướng không còn thuộc về mình

Đôi khi, người ta nói: “Tôi không biết mình muốn gì.” Thế nhưng sau khi nhìn kỹ hơn, câu chuyện lại khác.

Bạn biết mình không muốn sống quá vội, biết mình không muốn tiếp tục một công việc chỉ vì danh tiếng. Bạn biết mình cần nhiều thời gian hơn cho gia đình, cho con cái. Bạn biết mình muốn một công việc có ý nghĩa hơn, khiến bạn thấy yêu thích hơn, có cảm hứng hơn. Bạn biết mình không còn muốn phải chứng minh mình với tất cả mọi người.

Có thể bạn chưa biết chính xác bước tiếp theo là gì, nhưng những điều bạn không còn muốn cũng đã là dữ liệu rất quan trọng.

Ta thường nghĩ chỉ khi có một mục tiêu mới rõ ràng thì mới được thay đổi. Nhưng nhiều thay đổi bắt đầu bằng một nhận biết giản dị: “Cách này không còn phù hợp với mình nữa.”

Một vài câu hỏi để nhìn lại

Nếu bạn đang ở một giai đoạn lưng chừng, hãy thử dành một khoảng yên để tự hỏi:

• Điều gì trong cuộc sống hiện tại khiến mình thật sự thấy có ý nghĩa?
• Có mục tiêu nào mình đang theo đuổi chỉ vì sợ bị bỏ lại?
• Nếu không cần giải thích với ai, mình sẽ thay đổi điều gì đầu tiên?
• Mình đang giữ điều gì chỉ để không làm người khác thất vọng?
• Có lựa chọn nào mình đã trì hoãn vì sợ người khác không đồng ý?
• Một ngày sống phù hợp với mình sẽ khác ngày hiện tại ở điểm nào?

Bạn không cần trả lời thật hay. Cũng không cần trả lời tất cả. Chỉ cần trung thực đủ để nghe thấy điều mình thường bỏ qua.

Câu hỏi thường gặp

Sống theo kỳ vọng của người khác có phải lúc nào cũng xấu?

Không. Kỳ vọng của gia đình, xã hội và những người quan trọng trọng cuộc đời bạn có thể mang lại định hướng tốt. Vấn đề chỉ xuất hiện khi bạn không còn phân biệt được điều mình tự nguyện lựa chọn với điều mình làm vì sợ bị đánh giá hoặc từ chối.

Làm sao biết một mục tiêu có thật sự là của mình?

Hãy hỏi tại sao bạn muốn nó, bạn cảm thấy thế nào khi nghĩ đến quá trình đạt được và liệu bạn còn muốn điều đó nếu không có ai biết hay khen ngợi. Không có một phép thử tuyệt đối, nhưng những câu hỏi này giúp bạn nhìn rõ động lực hơn.

Nếu điều mình muốn khiến gia đình thất vọng thì sao?

Bạn có thể lắng nghe những lo lắng của gia đình mà không nhất thiết phải trao toàn bộ quyền quyết định cho họ. Những quyết định lớn nên được cân nhắc cả mong muốn cá nhân, trách nhiệm, điều kiện thực tế và hậu quả lâu dài.

Tôi không biết mình muốn gì thì bắt đầu từ đâu?

Đừng bắt đầu bằng việc ép mình tìm một mục tiêu lớn. Nó chỉ càng khiến bạn hoang mang. Hãy quan sát những điều đang làm bạn thấy sống động, những việc khiến bạn cạn năng lượng, điều bạn muốn thử và điều bạn không muốn tiếp tục. Sự rõ ràng thường xuất hiện từ những quan sát nhỏ như vậy.

Có phải sống đúng với mình là chỉ làm điều mình thích?

Không. Sống theo mình vẫn có trách nhiệm, giới hạn và những việc khó. Khác biệt nằm ở chỗ bạn hiểu vì sao mình chọn chúng, thay vì sống hoàn toàn theo những tiêu chuẩn chưa từng được xem xét.

Kết luận

Có thể điều bạn cần lúc này không phải là một mục tiêu mới, một khóa học mới, một kỹ năng mới hay một kế hoạch chi tiết hơn.

Có thể bạn chỉ cần một khoảng đủ yên để tách tiếng nói của mình khỏi rất nhiều tiếng nói đã đi cùng mình suốt nhiều năm.

Điều này không có nghĩa phủ nhận gia đình, chống lại xã hội hay từ bỏ trách nhiệm. Nó chỉ có nghĩa là trước mỗi lựa chọn quan trọng, bạn bắt đầu cho mình quyền được xuất hiện trong quyết định đó.

Bạn có thể vẫn chọn công việc hiện tại, vẫn tiếp tục một trách nhiệm, vẫn nghe lời khuyên của những người yêu thương mình nhưng khi đó, bạn biết rằng mình đang chọn.

Và đôi khi, cảm giác tự do không đến từ việc thay đổi toàn bộ cuộc đời. Nó đến từ khoảnh khắc nhận ra cuộc đời này cũng có phần của mình trong đó.

Trước khi hỏi mình phải làm gì tiếp theo, đôi khi cần hỏi: điều này thật sự thuộc về mình hay thuộc về kỳ vọng của người khác?

Hãy dành một khoảng ngắn để viết ra những điều bạn đang theo đuổi, những việc đang khiến bạn mệt và những điều bạn vẫn chưa dám thừa nhận với chính mình. Mini Sổ tay 7 ngày Sáng Tỏ có thể là một điểm bắt đầu nhẹ nhàng, giúp bạn quan sát từng ngày mà không buộc mình phải thay đổi ngay. Khi nhìn rõ hơn điều gì là của mình, bước tiếp theo thường cũng bớt mơ hồ hơn.

Bạn có thể đọc để hiểu thêm:

• Khi chưa biết mình muốn gì, ta nên bắt đầu từ đâu?
• 15 câu hỏi giúp bạn hiểu mình hơn trong những giai đoạn nhiều thay đổi
• 7 dấu hiệu bạn đang mất phương hướng dù cuộc sống vẫn có vẻ ổn
• Viết để hiểu mình: Vì sao journaling giúp chúng ta sáng rõ hơn?
• Tự phản tư là gì và làm sao để phản tư mà không tự trách mình?
• Biết mình cần thay đổi nhưng chưa có lực, nên làm gì?
• Vì sao nghỉ ngơi rồi mà bạn vẫn thấy mệt?

Mindset Coaching Academy

Vững vàng từ bên trong – Tỏa sáng từ gốc nội lực.