Có những câu nghe giống một nhận định đã được suy nghĩ rất lâu, nhưng lại xuất hiện vào cuối một ngày bạn chưa kịp ăn trưa.
“Mình không hợp công việc này.”
“Mình chẳng có năng lực gì.”
“Mình đã chọn sai hết rồi.”
Cảm giác phía sau những câu ấy có thể rất thật nhưng một cảm giác đang rõ không có nghĩa kết luận đi cùng nó đã đủ căn cứ.
Đôi khi, để nhìn rõ nơi mình đang đứng, bạn cần biết câu nói ấy đã xuất hiện trong hoàn cảnh nào.
Một buổi chiều, một bản đề xuất và một kết luận lớn
Linh là nhân vật hư cấu trong tình huống minh họa dưới đây.
Chiều thứ Năm, Linh nhận lại bản đề xuất đã chuẩn bị suốt hai ngày. Trên tài liệu có nhiều điểm được ghi chú, phần mở đầu cần viết lại, các phương án chưa có căn cứ rõ. Một đồng nghiệp hỏi vì sao Linh chưa dùng số liệu của quý trước.
Linh đọc đến lần thứ ba mà vẫn thấy nóng mặt.
Đêm hôm trước, Linh ngủ chưa đến năm tiếng chỉ để làm cho xong bản đề xuất đó. Buổi sáng hôm sau có hai cuộc họp nối nhau. Hộp cơm mang theo còn nguyên trong túi. Đến chiều, khi những góp ý xuất hiện, Linh không còn thấy từng vấn đề riêng trong bản đề xuất. Linh chỉ thấy một điều: “Mình không làm được việc này.”
Trên đường về, câu ấy lại rộng ra thêm một chút: “Có lẽ mình không hợp nghề.” Linh mở một bản nháp tin nhắn xin nghỉ việc. Chưa gửi. Nhưng việc viết ra khiến kết luận ấy có vẻ chắc chắn hơn, như thể cuối cùng chính Linh đã thừa nhận một sự thật.
Trong vài giờ, một bản đề xuất cần sửa đã trở thành câu trả lời cho cả một lựa chọn nghề nghiệp của mình.
Điều đã xảy ra và điều mình kết luận
Trong tình huống ấy, có những sự việc tương đối rõ: bản đề xuất cần chỉnh sửa; một số lập luận thiếu dữ liệu; Linh đang mệt và chưa ăn đúng bữa.
Cũng có những điều chưa rõ: chất lượng công việc của Linh trong thời gian dài ra sao; đây là lỗi lặp lại hay chỉ là một lần chuẩn bị chưa tốt; công việc này còn phù hợp đến mức nào.
“Mình không hợp nghề” nằm ở phần chưa rõ đó. Kết luận ấy có thể chạm đến một vấn đề đáng xem xét. Tuy nhiên, những gì xảy ra trong buổi chiều chưa đủ để xác nhận nó.
Điểm dễ bị bỏ qua là khoảng cách giữa phạm vi của sự việc và phạm vi của lời tự đánh giá. Một sản phẩm chưa đạt nói về sản phẩm ấy. Muốn kết luận về năng lực hoặc hướng đi lâu dài, bạn còn cần nhiều thông tin hơn.
Khung kiểm tra 24 giờ: giữ câu kết luận ở dạng bản nháp
Khung dưới đây là một cách sắp xếp việc quan sát. Mốc 24 giờ không phải là một phép thử đúng sai, cũng không bảo đảm cảm xúc sẽ dịu xuống. Nó tạo một khoảng đối chiếu trước khi bạn xem một nhận định lớn là sự thật đã được xác lập.
Trong tình huống của Linh, câu “mình không hợp nghề” được giữ lại trên trang giấy. Bên cạnh nó là bốn phần ghi chép.
1. Ngay lúc ấy: ghi điều có thể mô tả cụ thể
Linh viết:
“Bản đề xuất có ba phần cần sửa. Mình chưa đưa số liệu quý trước vào. Mình buồn và xấu hổ khi đọc góp ý.”
Những dòng này vẫn chứa sự khó chịu. Nhưng chúng có giới hạn rõ hơn câu “mình chẳng làm được gì”.
Phần quan sát của bạn có thể gồm một việc đã xảy ra, lời nói cụ thể đã nghe được và cảm giác xuất hiện sau đó. Những từ như “luôn luôn”, “chẳng bao giờ” hoặc “mọi thứ” cũng là chi tiết đáng chú ý: chúng có thể đang mở rộng câu chuyện vượt khỏi sự việc trước mắt.
2. Trong tối đó: đặt trạng thái vào hoàn cảnh
Linh ghi thêm:
“Đêm qua ngủ ít. Hôm nay chưa ăn trưa. Mình đã căng thẳng từ trước khi nhận góp ý.”
Các chi tiết ấy không làm phần lập luận thiếu dữ liệu trở nên tốt hơn. Chúng giúp Linh nhìn đầy đủ hơn hoàn cảnh của buổi chiều.
Trong phần này, những gì có thể ghi nhận gồm giấc ngủ, bữa ăn, khối lượng công việc và chuyện khác đang chiếm tâm trí. Bạn chưa cần dùng chúng để giải thích toàn bộ cảm xúc.
3. Sáng hôm sau: đọc lại cùng một câu
Sau một buổi tối và một đêm ngủ, Linh đọc lại: “Mình không hợp nghề.”
Linh vẫn không vui khi nghĩ đến bản đề xuất. Tuy vậy, câu xuất hiện lúc này cụ thể hơn: “Mình chưa làm rõ căn cứ cho phương án, và mình ngại phải hỏi lại.”
Điều thay đổi không phải kết quả công việc. Phần cần sửa vẫn còn đó. Nhưng lời tự đánh giá đã có phạm vi khác.
Nếu câu kết luận của bạn vẫn giữ nguyên vào sáng hôm sau, đó cũng là thông tin để ghi nhận. Sự kéo dài của một cảm giác đáng được chú ý; nó chưa tự xác nhận mọi diễn giải đi cùng.
4. Đến mốc 24 giờ: đối chiếu với một khoảng thời gian rộng hơn
Linh nhìn lại những tuần trước. Có việc đã làm tốt, có việc làm chưa tới. Cảm giác muốn rời công việc từng xuất hiện vào những khoảng thời gian quá tải, nhưng cũng có những ngày Linh thấy hứng thú.
Bức tranh ấy chưa đem lại câu trả lời cuối cùng. Nó cho thấy Linh cần phân biệt ít nhất ba chuyện: bản đề xuất lần này, cách công việc đang được tổ chức và mong muốn nghề nghiệp của bản thân.
Một vấn đề lớn có thể đang tồn tại. Sau 24 giờ, Linh chỉ chưa còn dùng riêng buổi chiều thứ Năm để đại diện cho tất cả.
Một ngày khó khăn có thể để lại thông tin, chưa cần để lại bản án
Linh chưa gửi tin nhắn xin nghỉ. Bản đề xuất vẫn cần phải sửa. Sự mệt mỏi vẫn là điều cần nhìn nhận. Câu chuyện không kết thúc bằng việc mọi thứ hóa ra đều ổn.
Điều khác đi là Linh có thể nói, đó là: “Mình đang có một ngày rất khó, và mình chưa biết điều đó nói gì về cả con đường.”
Bạn cũng có thể đang đứng ở một chỗ chưa rõ như vậy. Có cảm xúc đã nhận ra, có sự việc cần xem lại, có kết luận còn thiếu căn cứ. Những phần ấy chưa nhất thiết phải khép lại trong cùng một ngày.
Bài 3 thuộc chuỗi tài nguyên đồng hành cùng sách Chỗ mình đang đứng, đăng trên Blog MCA — một khoảng dừng để bạn quan sát, lắng nghe và nhìn rõ hơn nơi mình đang đứng.
MCA | REPOSITION FROM WITHIN
Ba câu hỏi để quan sát nơi mình đang đứng
- Câu kết luận lớn nào đã xuất hiện trong mình, và ngay trước đó có những sự việc cụ thể nào?
- Khi đọc lại sau một khoảng nghỉ, điều gì trong cảm giác và cách mình mô tả sự việc đã thay đổi, điều gì vẫn còn nguyên?
- Nhìn rộng hơn một ngày, mình thấy những bằng chứng nào ủng hộ câu kết luận ấy, và những bằng chứng nào chưa khớp với nó?
Leave a Reply